Obszary monitorowania

Monitorowanie Strategii Rozwoju Województwa - Podkarpackie 2020

Banner reklamowo informacyjny

Obszary chronione

Ochrona przyrody oznacza zachowanie, właściwe wykorzystanie oraz odnawianie zasobów i składników przyrody, w szczególności dziko występujących roślin i zwierząt oraz kompleksów przyrodniczych i ekosystemów. Podstawy prawne ochrony przyrody tworzy ustawa z 16 kwietnia 2004 roku o ochronie przyrody.
Na terenie województwa podkarpackiego objęto krajowymi formami ochrony przyrody obszar o powierzchni około 797 639 ha, co stanowi 44,5 % powierzchni województwa (w kraju wskaźnik ten wynosi 32,1 %). Plasuje to województwo na 5 miejscu w kraju pod względem powierzchni objętej ochroną, natomiast na 4 miejscu pod względem odsetka powierzchni województwa objętej ochroną.
Na terenie woj. podkarpackiego utworzono następujące krajowe powierzchniowe formy ochrony przyrody:
a) 2 parki narodowe wraz z otulinami (Bieszczadzki PN, Magurski PN) (pod względem powierzchni parków woj. podkarpackie zajmuje drugie miejsce w kraju);
b) 94 rezerwaty przyrody (pod względem powierzchni województwa objętej ochroną tą formą województwo zajmuje 6 miejsce w kraju; średnia powierzchnia rezerwatu na Podkarpaciu jest stosunkowo duża i wynosi około 115 ha). 10 października 2008 r. Wojewoda Podkarpacki podpisał rozporządzenie w sprawie utworzenie rezerwatu przyrody – „Wisła pod Zawichostem”. Rezerwaty Podkarpacia charakteryzuje duża różnorodność biologiczna. Mając na względzie rodzaje rezerwatów, występują tu 4 rezerwaty faunistyczne, 26 florystycznych, 6 geologicznych, 12 krajobrazowych, 40 rezerwatów leśnych i 6 torfowiskowych. W obiektach tych swoją ostoję znajdują liczne gatunki chronionych i rzadkich roślin, zwierząt i grzybów, obecne są tu również chronione siedliska przyrodnicze. W zasięgu rezerwatów występują gatunki mające jedyne naturalne stanowiska w Polsce (np. różanecznik żółty - „Kołacznia”, len austriacki - „Jamy”); mające silnie ograniczony zasięg w Polsce, na Podkarpaciu posiadające naturalne, historycznie udokumentowane stanowiska (np. szachownica kostkowata - „Szachownica w Krównikach” i „Szachownica kostkowata w Stubnie”, wiśnia karłowata - „Winna Góra”) oraz wiele innych gatunków rzadko występujących we florze i faunie Polski. Chroniona jest tutaj m.in. przeważająca część występującej na Podkarpaciu populacji cisa pospolitego, reprezentatywna część populacji modrzewia polskiego, kłokoczki południowej i języcznika zwyczajnego, jedno z nielicznych na terenie województwa stanowisk lepnicy gajowej („Koziniec”) oraz wiele innych stanowisk roślin, w tym gatunków górskich i wschodniokarpackich.
c) 10 parków krajobrazowych (pod względem powierzchni woj. podkarpackie zajmuje pierwsze miejsce w kraju; w woj. podkarpackim forma ta zajmuje około 15,7 % jego powierzchni). Park krajobrazowy jest obszarem chronionym ze względu na wartości przyrodnicze, historyczne i kulturowe oraz walory krajobrazowe, a jego celem jest zachowanie i popularyzacja tych wartości w warunkach zrównoważonego rozwoju.
d) 13 obszarów chronionego krajobrazu obejmuje ochroną tereny o wyróżniającym się krajobrazie, zróżnicowanych ekosystemach oraz wartościowe ze względu na możliwość zaspokajania potrzeb związanych z turystyką i wypoczynkiem lub pełnioną funkcją korytarzy ekologicznych. Sposób zagospodarowanie tych systemów powinien zapewnić stan równowagi ekologicznej. Celem tworzenia obszarów chronionego krajobrazu może być w szczególności zapewnienie powiązań ekologicznych pomiędzy obszarami objętymi wyższymi formami ochrony przyrody.
e) 1488 pomników przyrody (w tym 444 uznane przez Rady Gmin) obejmujące pojedyncze twory przyrody żywej i nieożywionej lub ich skupiska o szczególnej wartości przyrodniczej, naukowej, kulturowej, historycznej lub krajobrazowej oraz odznaczające się indywidualnymi cechami, wyróżniającymi je wśród innych tworów, okazałych rozmiarów drzewa, krzewy gatunków rodzimych lub obcych, źródła, wodospady, wywierzyska, skałki, jary, głazy narzutowe oraz jaskinie.
f) 371 użytków ekologicznych obejmujących  zasługujące na ochronę pozostałości ekosystemów mających znaczenie dla zachowania różnorodności biologicznej - naturalne zbiorniki wodne, śródpolne i śródleśne oczka wodne, kępy drzew i krzewów, bagna, torfowiska, wydmy, płaty nieużytkowanej roślinności, starorzecza, wychodnie skalne, skarpy, kamieńce, siedliska przyrodnicze oraz stanowiska rzadkich lub chronionych gatunków roślin, zwierząt i grzybów, ich ostoje oraz miejsca rozmnażania lub miejsca sezonowego przebywania.
g) 7 stanowisk dokumentacyjnych stanowiących niewyodrębniające się na powierzchni lub możliwe do wyodrębnienia, ważne pod względem naukowym i dydaktycznym, miejsca występowania formacji geologicznych, nagromadzeń skamieniałości lub tworów mineralnych, jaskinie lub schroniska podskalne wraz z namuliskami oraz fragmentów eksploatowanych i nieczynnych wyrobisk powierzchniowych i podziemnych.
h) 2 zespoły przyrodniczo-krajobrazowe obejmujące się fragmenty krajobrazu naturalnego i kulturowego zasługujące na ochronę ze względu na ich walory widokowe lub estetyczne.
i) ochrona gatunkowa ma na celu zapewnienie przetrwania i właściwego stanu ochrony dziko występujących roślin, grzybów i zwierząt oraz ich siedlisk, a także zachowanie różnorodności gatunkowej i genetycznej. Stosowne rozporządzenia Ministra Środowiska zawierają listy chronionych gatunków (z wyszczególnieniem wymagających ochrony czynnej, czy strefowej), obowiązujące w stosunku do nich zakazy oraz sposoby ochrony.

Mapa: Powierzchniowe formy ochrony przyrody w województwie podkarpackim

formy ochrony przyrody

Źródło: Urząd Marszałkowski Województwa Podkarpackiego

Województwo Podkarpackie, jak wcześniej to przedstawiono, jest miejscem występowania wielu chronionych gatunków, w tym szeregu zagrożonych wyginięciem i zanikających. Warunkiem skutecznej ochrony gatunkowej jest w dużej mierze ochrona ich miejsc występowania (zabezpieczenie odpowiedniej przestrzeni życiowej, w tym siedlisk przyrodniczych, stanowisk, ostoi, miejsc rozrodu, zerowania, odpoczynku, zimowisk, korytarzy migracyjnych, zapewnienie swobodnej wymiany genetycznej), która może mieć charakter bierny lub czynny.  
W województwie podkarpackim funkcjonuje również rezerwat biosfery – forma ochrony przyrody niewymieniona w ustawie o ochronie przyrody, lecz na światowej liście UNESCO. Rezerwaty biosfery to chronione tereny o randze międzynarodowej, tworzące światowy system obszarów chronionych. Ustanawiane są one przez UNESCO w ramach programu Człowiek i Biosfera (MaB). Rezerwaty biosfery są zakładane w celu ochrony reprezentatywnych fragmentów naturalnych biomów, unikatowych zespołów roślin i zwierząt wraz z ich ostojami, przykładowych jednostek fizjograficznych i krajobrazowych będących rezultatem tradycyjnego gospodarowania w harmonii z przyrodą, a także ekosystemów antropogenicznych i przekształconych, które mogą być w znacznej mierze przywrócone do stanu naturalnego.
W granicach województwa istnieje jest fragment Rezerwatu Biosfery "Karpaty Wschodnie", pozostała część zlokalizowana jest na terenie Ukrainy i Słowacji, co jest unikatowe w skali Europy. W jego skład wchodzi Bieszczadzki Park Narodowy wraz z Parkiem Krajobrazowym Doliny Sanu i Ciśniańsko-Wetlińskim Parkiem Krajobrazowym. Takie położenie pozwala na wzmożoną wymianę doświadczeń i na realizację projektów badawczych, do czego w szczególności powołane są rezerwaty biosfery o znaczeniu międzynarodowym.

Europejska Sieć Ekologiczna Natura 2000 jest systemem ochrony zagrożonych składników różnorodności biologicznej kontynentu europejskiego (wdrażanym od 1992 r.). Nadrzędnym celem istnienia sieci obszarów chronionych Natura 2000 jest skuteczna ochrona różnorodności biologicznej kontynentu europejskiego, realizowana poprzez aktywne działania na rzecz najbardziej zagrożonych siedlisk i gatunków wskazanych w Dyrektywach: Ptasiej i Siedliskowej. Bezpośrednim celem ochrony obszarowej prowadzonej w ramach sieci Natura 2000 jest utrzymanie lub odtworzenie tzw. korzystnego statusu ochronnego (nazywanego też właściwym stanem ochrony) gatunków i siedlisk, dla ochrony, których powołany został dany obszar. Na chwilę obecną proces ten (zasadniczo) zakończył się w części „ptasiej” – zostały wyznaczone obszary specjalnej ochrony ptaków Natura 2000 (OSOP Natura 2000). W województwie podkarpackim wyznaczono 8 bardzo dużych OSOP 2000 o łącznej powierzchni 507 773 ha, co stanowi około 28,5 % powierzchni województwa (w kraju wskaźnik ten jest o połowę niższy). Proces w części „siedliskowej” – związanej z wyznaczaniem specjalnych obszarów ochrony siedlisk Natura 2000 (SOOS Natura 2000) trwa nadal i w pierwszym kwartale 2009 r. ma być przygotowana ostateczna lista projektowanych SOOS Natura 2000. Z Województwa Podkarpackiego do chwili obecnej oficjalnie zgłoszono 17 SOOS Natura 2000 (obszary projektowane) o łącznej powierzchni 272 080 ha (około 15,2 % pow. województwa). Ponadto planowanych jest utworzenie dalszych około 49 o łącznej powierzchni, co najmniej 149 tys. ha (ponad 8 % pow. województwa). Uwzględniając zobowiązania Polski wynikające z Traktatu Akcesyjnego i ograniczenia w możliwości realizacji inwestycji na obszarach, które zgłoszono do Komisji funkcjonowanie tych obszarów stanowi poważny obszar problemowy dla regionu.

Mapa: Obszary Natura 2000

Natura 2000

Źródło: Podkarpackie Biuro Planowania Przestrzennego Rzeszów 


Stan zachowania i funkcjonowania ochrony przyrody w województwie podkarpackim

Na skuteczność ochrony przyrody i krajobrazu, a tym samym na spełnienie warunków zrównoważonego rozwoju wpływ ma szereg czynników, w tym:
- brak planów ochrony dla form ochrony przyrody: żaden z 2 parków narodowych, 94 rezerwatów przyrody i 8 wyznaczonych OSOP Natura 2000 nie posiada obowiązujących planów ochrony, tylko 5 z 10 parków krajobrazowych posiada takowe plany; zgodnie z ustawą o ochronie przyrody ustalenia w planach ochrony powinny być uwzględnione w szeregu dokumentach planistycznych;
- brak dla większości powierzchni woj. podkarpackiego miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego, które pozwoliłyby na wypracowanie kompromisu między potrzebami rozwoju gospodarczego a ochroną przyrody, a także na zachowanie krajobrazu;
- dotychczas nie została przeprowadzona na terenie woj. podkarpackiego stosowna (jednolita metodycznie) inwentaryzacja poszczególnych zasobów przyrodniczych -  nie tylko gatunków roślin, zwierząt i grzybów oraz siedlisk przyrodniczych objętych ochroną, ale również innych ważnych elementów, jak np. szlaków migracyjnych (i ich waloryzacja), korytarzy ekologicznych; nie została dokończona inwentaryzacja przyrodnicza gmin; poszczególne formy ochrony charakteryzują się bardzo zróżnicowanym zakresem rozpoznania swoich zasobów przyrodniczych;
- brak oceny skuteczności ochrony przyrody w powierzchniowych formach ochrony przyrody, ich spójności (sieci), jak również analizy jej wpływu funkcjonowania tych form ochrony na możliwości rozwoju społeczności lokalnych jak całego regionu;
- brak jednolitego metodycznie i organizacyjnie monitoringu poszczególnych składników środowiska przyrodniczego oraz określenia istniejących zagrożeń i sposobów ich minimalizacji;
- brak referencyjnych metod ocen oddziaływania na poszczególne elementy środowiska przyrodniczego;
- brak ocen strategicznych dla poszczególnych działów gospodarki (np. dla energetyki wiatrowej, komunikacji drogowej, turystyki etc);
- niestabilność i niespójność przepisów z zakresu ochrony środowiska i przyrody;
- brak stosownych zapisów w polskim prawie dotyczących ochrony krajobrazu naturalnego;
- niewielka świadomość społeczna w tym administracji w zakresie ochrony środowiska szczególnie ochrony przyrody;
- słaba administracja ochrony przyrody – na każdym szczeblu, a w szczególności na poziomie gmin i starostw.